Κάποιες ποδοσφαιρικές βραδιές αφήνουν πίσω τους πολύ περισσότερα από τους τρεις βαθμούς της νίκης. Δεν είναι απαραίτητο να κρίνουν έναν τίτλο ή να αλλάζουν τις ισορροπίες ενός πρωταθλήματος. Αρκεί να φέρνουν στην επιφάνεια όσα διαμορφώνουν διαχρονικά την σχέση μίας ομάδας με το περιβάλλον της, τις αντιπαλότητες που την συνοδεύουν και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται όταν βρίσκεται στο προσκήνιο.
Μία από αυτές μπορεί να θεωρηθεί και η παρουσία και νίκη του Παναθηναϊκού στο Καυτανζόγλειο, απέναντι στον Ηρακλή. Επρόκειτο για ένα παιχνίδι το οποίο έμοιαζε να οδηγείται σε διαφορετική κατάληξη. Μία ανατροπή που ολοκληρώθηκε στις καθυστερήσεις και ένα πέναλτι στο 90’+4′ ήταν αρκετά για να ξανανοίξει μία συζήτηση που στο ελληνικό ποδόσφαιρο μοιάζει να μην τελειώνει ποτέ: την συζήτηση γύρω από τον Παναθηναϊκό και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται κάθε φορά που βρίσκεται στο επίκεντρο.
Το ενδιαφέρον, άλλωστε, δεν βρίσκεται μόνο στις διαιτητικές αποφάσεις αλλά κυρίως σε όσα ακολούθησαν και στον τρόπο με τον οποίο μία ποδοσφαιρική πραγματικότητα επιχειρείται να μετατραπεί σε κάτι διαφορετικό, ανάλογα με το ποιον εξυπηρετεί.
Μια νίκη που άνοιξε ξανά μία «γνώριμη» συζήτηση
Δυστυχώς δεν πρόκειται για κάτι… καινούριο. Ο Παναθηναϊκός έχει υπάρξει για δεκαετίες ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές του ελληνικού ποδοσφαίρου. Έχει δημιουργήσει αντιπαλότητες, έχει προκαλέσει θαυμασμό, έχει συγκεντρώσει αντιδράσεις και έχει αποτελέσει σημείο αναφοράς για τους ανταγωνιστές του. Η ιστορία του δεν γράφτηκε μόνο μέσα στα γήπεδα, αλλά και μέσα από τις σχέσεις που διαμόρφωσε με το υπόλοιπο ποδοσφαιρικό περιβάλλον.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μια παράμετρος που αξίζει να εξεταστεί περισσότερο. Ορισμένες φορές, η αντιπαλότητα ξεπερνά τα όρια της αθλητικής διαφωνίας. Παύει να αφορά στο εάν μια απόφαση ήταν σωστή ή λανθασμένη και μετατρέπεται σε μία διαρκή ανάγκη αμφισβήτησης του ίδιου του αποτελέσματος. Σαν να υπάρχει μια προκατασκευασμένη ετυμηγορία, η οποία προηγείται των γεγονότων και απλώς περιμένει την κατάλληλη αφορμή για να επιβεβαιωθεί.
Ο αποδιοπομπαίος τράγος και η μνησικακία
Ο Γάλλος φιλόσοφος και ανθρωπολόγος Ρενέ Ζιράρ περιέγραψε στο έργο του “Ο αποδιοπομπαίος τράγος” έναν μηχανισμό με τον οποίο οι κοινωνίες μεταφέρουν τις εντάσεις και τις αντιφάσεις τους σε ένα πρόσωπο ή μια ομάδα, μετατρέποντάς το σε αποδέκτη συλλογικής εχθρότητας. Δεν χρειάζεται να ταυτίσουμε απόλυτα αυτή την θεωρία με το ελληνικό ποδόσφαιρο για να αντιληφθούμε πόσο ενδιαφέρουσα είναι η αναλογία.
Μια ομάδα με ισχυρή ιστορική παρουσία, με μεγάλη επιρροή και με διαρκή απαίτηση να βρίσκεται στην κορυφή μπορεί εύκολα να γίνει ο κοινός παρονομαστής διαφορετικών αντιπαλοτήτων. Κάθε αποτέλεσμα εξετάζεται όχι μόνο ως αθλητικό γεγονός, αλλά και μέσα από το πρίσμα της ήδη διαμορφωμένης αντιπάθειας.
Στη δική του “Γενεαλογία της ηθικής”, ο Φρίντριχ Νίτσε ανέπτυξε την έννοια του ressentiment: της συσσωρευμένης μνησικακίας που μπορεί να οδηγήσει στην αντιστροφή των αξιών και στην ανάγκη υποτίμησης εκείνου που αποτελεί αντικείμενο αντιπαλότητας.
Ίσως, λοιπόν, το πιο ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι γιατί μια νίκη του Παναθηναϊκού προκαλεί αντιδράσεις. Αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό στο ποδόσφαιρο αλλά και στον αθλητισμό εν γένει. Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι τα εξής: γιατί ορισμένες φορές η ίδια η νίκη μοιάζει να χρειάζεται απολογία, αλλά και γιατί είναι αναγκαίο “πάντα” όταν κερδίζει ο Παναθηναϊκός να βρίσκουμε κάτι να πούμε απλώς… για να πούμε.
Η επιλεκτική ανάγνωση της πραγματικότητας
Είναι γεγονός και θα πρέπει να γίνει επιτέλους κατανοητό πως στο Καυτανζόγλειο, ο Παναθηναϊκός δεν κέρδισε επειδή κάποιος του χάρισε κάτι. Κέρδισε ένα παιχνίδι στο οποίο βρέθηκε πίσω στο σκορ, επέμεινε, ισοφάρισε και αναζήτησε μέχρι το τελευταίο λεπτό το γκολ της ανατροπής. Οι φάσεις που προκάλεσαν «επιλεκτικό σάλο» – αλλά όλως τυχαίως το μποξ του Αθανασιάδη στον Τεττέη πέρασε… απαρατήρητο – μπορούν να συζητηθούν, όπως συμβαίνει με κάθε διαιτητική απόφαση. Δεν μπορεί, όμως, η συζήτηση να μετατρέπεται σε δικαίωμα επιλεκτικής ανάγνωσης της πραγματικότητας.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Ο Παναθηναϊκός δεν έχει κανέναν λόγο να απολογείται επειδή διεκδικεί όσα του αναλογούν. Δεν χρειάζεται να ζητεί συγγνώμη επειδή διεκδικεί τη νίκη μέχρι το τελευταίο δευτερόλεπτο. Δεν χρειάζεται να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του στις προσδοκίες των ανταγωνιστών του ούτε να αποδέχεται ως φυσιολογική μια διαρκή προσπάθεια αμφισβήτησης.
Ο σεβασμός στην αντίπαλη ομάδα, στην ιστορία της και στην προσπάθειά της είναι αυτονόητος. Το ίδιο αυτονόητος, όμως, είναι και ο σεβασμός στον Παναθηναϊκό. Γιατί η μεγαλύτερη αλλαγή δεν βρίσκεται σε ένα πέναλτι, σε ένα γκολ στις καθυστερήσεις ή σε μια νίκη μέσα στη Θεσσαλονίκη. Βρίσκεται στην αλλαγή νοοτροπίας. Στην απόφαση να μη θεωρείς δεδομένο ότι πρέπει να συμβιβαστείς με όσα οι άλλοι έχουν συνηθίσει να περιμένουν από εσένα.
Η συνήθεια της αμφισβήτησης και η άρνηση της υποχώρησης
Οι εποχές που ο Παναθηναϊκός θα έπρεπε να αντιμετωπίζει την αμφισβήτηση ως φυσιολογική συνθήκη, να αποδέχεται τον θόρυβο ως αναπόσπαστο κομμάτι της πορείας του και να περιμένει την επιβεβαίωση των αυτονόητων από τους άλλους, πρέπει να ανήκουν οριστικά στο παρελθόν.
Η νίκη στο Καυτανζόγλειο ήταν τρεις βαθμοί. Η στάση ωστόσο που πρέπει να την συνοδεύει είναι ζήτημα πολύ μεγαλύτερο από τρεις βαθμούς. Ο Παναθηναϊκός δεν χρειάζεται την άδεια κανενός για να κερδίζει. Και κυρίως δεν χρειάζεται να απολογείται επειδή εξακολουθεί να είναι Παναθηναϊκός.
